Çek Nedir?

Çekpara
Tülay Doğan
İçerik Uzmanı
1/3/2022
Çek Nedir?

Ülkemizde ticaret hayatında çok sık kullanılan ödeme araçlarından biri de çektir. Çeklerin bu kadar yaygın kullanılmasının nedenlerinden biri kanun tarafından koruyuculuğunun olması bir diğeri de vadeli ödemeler için çözüm üretmesidir.

Peki bu kadar sık kullanılan çek nedir, nasıl düzenlenir, geçerli olabilmesi için nelere dikkat etmek gerekir? Bu soruların cevaplarını ve çok daha fazlasını sizin için derledik.

Çek, bankada hesabı olan kişinin, bankaya hitaben düzenlediği, hesaptaki paranın belirli bir miktarının üçüncü bir kişiye ödenmesi için verdiği havale emridir.

Hukuki olarak çek, bir bankaya hitaben yazılmış Türk Ticaret Kanunu’nda belirtilen hükümlere göre düzenlenmiş, ödeme emri niteliğinde olan kıymetli bir evraktır.

Çek görüldüğünde ödemeli bir ödeme aracıdır. Görüldüğünde ödeme, çeki bankaya bozdurmaya götürdüğünüzde çeki düzenleyenin hesabı müsait ise çek bedelinin tarafınıza ödenmesidir. Ülkemizde çek, genellikle vadeli bir ödeme yöntemi olarak kullanılmaktadır. Vadeli mal ve hizmet satışı sonrası ücret ileri tarihli bir çek ile ödenir. Çekin vadesi geldiğinde ise çek sahibi bankadan çeki tahsil eder. Çekin ileri tarihli kullanımı ticarette o kadar yer etmiştir ki, 2009 yılında çıkarılan çek kanunda yer alan geçici 1. Madde ile çeklerin düzenlenme tarihinden önce bir tarihte muhatap bankaya ibraz edilmesi geçersiz sayılmıştır. Son düzenleme ile 31.12.2023 tarihine kadar çekler düzenlenme tarihinden önce bankalara tahsil amacıyla ibraz edilemeyecektir.

Çekin tarafları;

Çekte 3 taraf vardır. Bunlar;

  1. Keşideci (Çeki düzenleyen kişi)
  2. Lehdar (Hamili) (Ödeme yapılacak kişi)
  3. Muhatap (Banka-Çeki ödeyecek Kurum)

 

Karekodlu Çek Nedir?

Çek Nedir?

01.01.2017 tarihinden sonra bankalardan alınan tüm çek yaprakları Karekodlu çek olarak basılmaktadır. Çek üzerinde bulunan karekod, telefona indirilen Kredi Kayıt Bürosu’nun Findeks mobil uygulamasına okutularak keşidecinin çek geçmişine ulaşmasına imkân vermektedir. Bu çek geçmişine yani Findeks Karekodlu Çek Raporu’na ulaşılabilmesi için keşideciden onay alınmasına gerek yoktur.

Findeks Karekodlu Çek Raporu aşağıdaki bilgileri sağlamaktadır:

  • Çek ve Keşideci bilgileri
  • Çeklerin ilk ve son ibraz tarihleri.
  • Keşidecinin Çek Endeksi.
  • Keşidecinin Son 12 ay ve 5 yıl içinde ibrazında ödenen ve ödenmemiş arkası yazılı kaç adet ve tutarlı çekinin bulunduğu.
  • Açık çek adedi bilgilerine ulaşabilirsiniz.

Karekodlu Çekin Avantajları Nelerdir?

  • Çek yaprağının doğruluğunun kontrolü sağlanır.
  • Keşidecinin çek ödeme performansına ulaşılır.
  • Kayıp ve çalıntıya karşı önlem alınabilir.
  • Çekin piyasada güvenilirliğini arttırır.

 

Ticarette Çekin Önemi Nedir?

Dünyadan farklı olarak ülkemizde çekler vadeli olarak kullanılmaktadır. Vadeli çek bir nevi kredi aracı olarak işlem görmektedir. Şöyle ki, alacaklı, çek üzerinde yazan tutar kadar alacağını, çekin keşide tarihine kadar, borçludan istemekten kural olarak vazgeçer. Yani alacaklı borçluya bir nevi kredi sağlamış olur. Düşük sermayeler ile büyük işler yapan KOBİ’ler için bu nedenle çek vazgeçilmez bir ödeme aracıdır.Ülkemizde bir çek ödeme vadesine kadar ortalama 4-5 kez el değiştirmektedir. Çek defteri olmayan küçük bir işletme bile ödemelerini müşteri çeki ile yapabilmektedir.

Rakamlarla çekin ticaretteki önemine bakacak olursak, Ülkemizde her yıl;

  • 20 milyon âdetin üzerinde çek kesilmektedir.
  • Çekler, 800 Milyon TL’nin üzerinde ticaret hacmi oluşturmaktadır.
  • Bir çek ortalama 4-5 kez ciro edilerek el değiştirmektedir.
  • Çekler, 120 Milyon âdetin üzerindeki ticarete aracılık etmektedir.

2017 yılında karşılıksız çeklerin oranı %2,2 olarak gerçekleşmiştir. Bu oran 2017 yılında yürürlüğe giren karekodlu çek uygulaması ile 2021 yılında ortalama %1,06 indirilmiştir.

Çek Defteri Nasıl Alınır?

Çek defteri, genellikle 10 veya 14 sayfa çek yaprağından oluşan defterdir. Çek karnesi veya çek koçanı olarak da adlandırılır. Her bir çek yaprağı kıymetli evraktır ve Türk Ticaret Kanunun 780. Maddesinde yer alan şekil şartlarını taşıması gerekir.

Çek defterlerini bankalar vermektedir.Çek defteri talebinizi çalıştığınız bankanızdan talep etmeniz daha doğru olacaktır. Çünkü her banka çek defteri talebi bulunankişiyi/ işletmeyi kredi kayıt bürosundan aldığı bilgilere göre değerlendirecektir. Kredi notu yüksek, ödemelerini zamanında gerçekleştiren, istenilen teminatları veren kişi/işletmeye öncelikle çek hesabı açacak ve çek defteri verecektir.

Çek defteri için gerekli evraklar;

  • Türkiye Cumhuriyeti Kimlik Belgesi
  • İkametgâh Belgesi
  • Sabıka Kaydıdır.
  • Ayrıca her banka kendi iç prosedürü gereği ekstra evrak isteyebilir.

Bankaların standart bir çek defteri için kişilerden/işletmelerden talep ettiği teminat miktarı 2022 yılında her bir çek sayfası için 3.000 TL’dir. Standart bir çek defterinde 10 sayfa bulunduğu dikkate alındığında, teminat bedeli 30.000 TL olacaktır. Bu teminat, keşide edilen çekin karşılıksız çıkması durumunda, her bir yaprak için maksimum 3.000 TL olarak, bankanın hamiline ödeme yapmak ile yükümlü olduğu tutardır. Kanun ile belirlenen bu tutar her yıl ocak ayında güncellenmektedir. Teminat tutarı olarak yatırılan bedel hesapta blokeli olarak tutulmaktadır.

Çek defterleri verilecek kişi veya işletmelere göre 6 çeşide ayrılırlar. Bunlar:

Ticari Çek Defteri: Limited ve Anonim Şirketlere verilen çek defteri türüdür. Çekin üzerinde lehdarın (ödeme yapılacak kişinin/işletmenin) isminin yazılı olması zorunludur.

Ticari Hamiline Çek Defteri: Limited ve Anonim şirketlere verilen çek defteri türüdür. Çekinlehdarının adının yazılmasına gerek yoktur. Çekin hamili çekin sahibi kabul edilir.

Gerçek Tüzel Kişi: Şahıs firması olarak faaliyet gösteren işletmelere verilen çek defteridir. Çekin üzerinde lehdarın isminin yazılması gereklidir.

Gerçek Tüzel Kişi Hamiline: Şahıs firması olarak faaliyet gösteren işletmelere verilen çek defteridir. Çekin üzerinde lehdarın isminin yazılması gerekli değildir.

Gerçek Kişi: Gerçek kişilere verilen çek defteri türüdür. Genellikle firma ortakları veya bankadaki mevduatı yüksek kişilere verilir. Çek keşide edilirken çekin üzerinde lehdar bilgileri yazılı olmalıdır.

Gerçek Kişi Hamiline: Gerçek kişi çek defterinden tek farkı çek keşide edilirken lehtar bilgilerinin yazılma şartının olmamasıdır. Çek hamili çekin sahibi kabul edilir.

Çek Nedir?

 

Çekin Şekil Şartları Nelerdir? Geçerli Olabilmesi İçin Nelere Dikkat Edilmelidir?

İster çeki düzenleyen kişi keşideci olsun isterse lehtar yani ödeme yapılacak kişi olsun çekin şekil şartları nedir kısaca bilinirse oluşabilecek hataların önüne geçilir. Çekin şekil şartlarından kaynaklı bir problemde çek hukuki olarak çek kabul edilmeyecek ve senede dönüşecektir.

Şekil şartları uygun olmayan bir çek muhataba yani bankaya bozdurulmaya götürüldüğünde banka çeki ödemeyecektir ya da çek vadesinden önce nakde çevirmek istendiğinde yani faktoring yapılmak istendiğinde, faktoring şirketi çeki kabul etmeyecektir. Bu da nakit akışında aksamalara neden olacaktır.

Bir senedin çek kabul edilebilmesi için Türk Ticaret Kanunun 780. Maddesinde yer alan şekil şartlarını taşıması gerekir. Çekin şekil şartlarını kısaca incelersek:

  1. Çek Kelimesi

    Senedin metninde mutlaka ‘Çek’ kelimesi yer almalıdır. Yukarıdaki örnekte de gördüğünüz gibi ‘çek’ kelimesi matbu olarak çekin üzerinde yer alır.( “Bu Çek karşılığında...”)

  2. Belirli Bir Bedelin Ödenmesi için Kayıtsız ve Şartsız Havale

    Çek belirli bir bedelin ödenmesi için ödeme emrini içermelidir. ( Yalnız .....TL....Kuruş ödeyiniz.) Bu bedel paradan başka bir şey olamaz ve tutar açık ve kesin olmalıdır. Ayrıca paranın ödenmesi herhangi bir şarta bağlanmamalıdır. Örneğin, çekin bedelinin ödenmesi, teslim alınan ürünlerde hatalı veya bozuk ürün çıkmaması koşuluna bağlanamaz.

  3. Muhatap (Çeki Ödeyecek Kişi)

    Çekin üzerinde mutlaka çeki ödeyecek kişinin yani muhatabın ticaret unvanı yer almalıdır. Ülkemizde muhatap yalnızca banka olabilir. Çek defterlerini de yalnızca bankadan alabildiğimiz için bankalar çek yapraklarından mutlaka unvanlarına yer verirler.

  4. Ödeme Yeri

    Ödemenin nerede yapılacağının çekte yer alması gerekmektedir. Muhatap yani bankalar verdikleri tüm çeklerde unvanlarının yanında banka şubelerini de belirtirler. Bu banka şubesi çekte ödeme yeri olarak kabul edilir. Çekte ayrıca farklı bir adresin belirtilmesi gerekmez.

  5. Düzenlenme Yeri ve Tarihi

    Düzenlenme yeri çekte açık bir şekilde belirtilmelidir. Bu şekilde belirtilmez ise düzenleyenin adı ve soyadı yanında yazılı olan yerde düzenlenmiş sayılır. Düzenlenme yerinin il yada ilçe olarak belirtilmesi yeterlidir. Düzenleme yerinin yalnızca bir tane olması gerekmektedir. Birden fazla düzenlenme yeri olması ya da hiç düzenlenme yerinin olmaması durumunda çek geçersiz sayılır.

    Çekte düzenlenme tarihi yer almak zorunda olup yalnızca bir tarih olmalıdır.

  6. Düzenleyenin imzası

    Çeki düzenleyen mutlaka el yazısı ile imza atmalıdır. İmza çekin altına atılır ve böylece tüm metin imzanın kapsamına alınır.

  7. Banka Seri Numarası

    15.07.2016 tarih ve 6728 sayılı Kanun değişikliği ile tüm çeklerde banka seri numarası yer almak zorundadır. Çeklerde banka seri numarası matbu olarak yer almaktadır.

  8. Karekod

    Karekod da banka seri numarası gibi çeklerde bulunması zorunlu unsurlardan olup çek de yer almaz ise çek geçersiz olur. Yalnız yabancı bankalar tarafından verilen çeklerde kare kodun olmamamsı çeki geçersiz kılmaz.

Çek Nasıl Düzenlenir?

Öncelikle bankadan çek defteri talep ederken düzenleyeceğiniz çeklerin hamiline mi yoksa lehdar adı belirtilecek şekilde mi düzenleneceğine karar vermelisiniz.Hamiline çek defterlerinde, banka tarafından matbu olarak çekin hamiline düzenlendiği belirtilir ve banka bu çek hesabını hamiline çek hesabı olarak takip eder. Ticari bir çek defteriyle hamiline çek düzenlenemez. Ancak düzenlendiği takdirde lehdar adı yerine elle hamiline yazıldığında, çek bankaca ödenecektir fakat çeki düzenleyen kişi 1 yıla kadar hapis cezası alabilir.

Çek defteri temin etikten sonra çek nasıl düzenlenir?

  • Çekin düzenlenme tarihi yazılmalıdır. Bu tarih çekin ödeneceği tarih olduğu için vadeli bir çek düzenlenmek isteniyorsa ödeme tarihi yazmalıdır.
  • Çekin düzenlendiği yer, keşide yeri kısaltma kullanılmadan yazılmalıdır.
  • Çek karşılığı ödenecek tutar hem yazı ile hem rakam ile ilgili alanlara yazılmalıdır.
  • Çekin ödeneceği kişinin adı belirtilmelidir.
  • Çeki ödeyecek kişinin, keşidecinin, el yazısı ile atılmış olduğu imzası bulunmalıdır. İmza kaşesi, mühür yada parmak izi ile imzalanmış çekler geçerli kabul edilmez.

Çek Nedir?

 

Çek Ciro Etmek Nedir, Nasıl Yapılır?

Çek ülkemizde genellikle ileri vadeli ödemelerde kullanılmaktadır. Mal veya hizmet alımından sonra alıcı, tedarikçiye ödemesini isterse kendi firmasının çeki ile isterse kendi müşterisinden aldığı çeki ciro ederek ödeme yapabilir.

Çek Ciro etmek, çekin kullanım haklarını elinde tutan kişinin çekten doğan alacaklarını üçüncü kişiye devretmesi işlemidir. Başka bir deyişle, bir iş ilişkisinden doğan alacağınıza karşı, müşterinizden aldığınız çeki kendi borcunuzu ödemek için borçlunuza devretmenizdir.

Aynı çek birçok defa ciro edilebilir. Çekin son ciro edildiği kişi, çeki vadesinde tahsil etmek için bankaya tahsile götürecektir. Çeki düzenleyen kişi yani keşideci çeki vadesinde ödemekle yükümlüdür.Çeki ciro eden her bir kişiye ciranta denir.

Ciro, ciro etme yöntemine yöre tam ciro ve beyaz ciro olmak üzere ikiye ayrılır. Tam ciroda, çekin arkasına çekin devredildiği kişinin adı/ünvanı yazılır ve devreden imzalar.

Beyaz ciroda ise, yalnızca devreden imzası yer alır, devredilen belirtilmez.Çekte olduğu gibi ciroda da imza elle atılmak zorundadır. İmza kaşesi, mühür ya da parmak izi ile çek cirolanamaz.

Amaçları yönünden cirolar üçe ayrılır.

  • Temlik cirosu: Yukarıda bahsettiğimiz normal cirodur. Çekten doğan hakların devredilmesidir.
  • Tahsil Cirosu: Çekin bedelinin tahsil edilmesi için bankaya yapılan cirodur. ‘Tahsil Cirosudur’ gibi kayıtlar konur.
  • Rehin Cirosu: ‘Bedeli Rehin içindir’ , ‘Teminat içindir’ gibi ibareler konularak yapılan cirodur.

Çek Kırdırma/Bozdurma Nedir?

Henüz vadesi gelmemiş çeklerinizin nakde çevrilmesi işlemine çek kırdırma/bozdurma denir. Mal veya hizmet satışınızdan sonra müşterinizden aldığınız ileri vadeli çekinizde vadeyi beklemeden çeki hemen nakde dönmenizdir.

Çek kırdırma/bozdurma halk arasında kullanılan isimleri olup, bu işlem bankada yapılıyorsa iskonto/iştira kredisi, faktoring şirketleri tarafından yapılıyorsa ‘vadeli alacağın temliki’ olarak isimlendirilir. Yalnız burada banka işlemlerinde çek kredi teminatı olarak alınır ve kişiye/firmaya kredi kullandırılır. Faktoring şirketlerinde ise yalnızca nakde dönmek istediğiniz çek değerlendirilerek bedeli ödenir. Her iki finansal kuruluşta bu işlemler için faiz ve komisyon talep ederler. Çekinizi vadesinden önce nakde çevirmek istediğinizde öncelikle güvenilir, hızlı bir faktoring şirketi seçmeye dikkat etmelisiniz.

Daha detaylı bilgi için “Faktoring nedir?” Yazımızı buraya tıklayarak okuyabilirsiniz.